Ландыш сӓрӓн – мары нӓрӓтӓн

Кырык мары район пашкуды Моргауш (анзыц Больше-Сундырский) район доно первишенок цат кӹлӹм кычен. 1917-шӹ и яктежӹ Суасламары ти кымдемӹн икманяр сола Козьмодемьянский уездӹш пырен. Висӓлтӓлӹн анжалына, ланзыленӓ гӹнь, лӹмӹштӹ кырык марла шактат: Кого Шӹндӹр (Изӓрня), Ломбыгаси (Бомбыкаси), Мӧскӓ (Москакаси). Суасламарывлӓ гӹц ядыштамат, ти шамаквлӓн мам анжыктымыштым рушлашкы сӓрен ынгылдарен ак кердеп. Лачокеш марла лӹмвлӓ лӓктӹт. Тӹштӹ, кыце мӓ донынаат, перви кого шӹргӹ ылын. Суасламарла «мӧскӓ» - ува» (проста йӹлмӹ доно «опа»). Лач техень лӹмӓн карем лидӹ Кожваж сола сага улы – Овагарем.

Суасламарывлӓ «низовые» дӓ «верховые» манын айыртемӓлтӹт, шамаквлӓм кок семӹнь попат. Тевеш тиштӹ, Москакаси йӹр, сола лӹмвлӓ верховой чувашвлӓн кырык марла семӹнь – «опа» (ова), низовойвлӓн (Шавашар вес велвлӓн) – «ува».

Тӹжем ивлӓ лошты вашталтмашвлӓ линӹт, но халык йӹлмеш первишӹ важан шамаквлӓ кодыныт. Руш государствыш пырымыкы, анжалда, кырык мары солавлӓн лӹмвлӓм лыген шӹнденӹт: Ӓршиксола – Макарово (рушла), Кожважвуй – Михаткино, Шурмар – Мятиково дӓ молат.

Изӓрня гӹц вургымлашкы сӓрнӓлӹнӓ: Ломбыгаси (марла), пакыла – Харацкан (Капрачкино суасламарла), Йынгы вес велнӹ – Юнгинский кымдем. Тишток – Изи Харацкан (Малое Карачкино). Кожваж, Пистерлӓ школвлӓн пионервлӓ суасламарывлӓ доно пионерский костерым иквӓреш эртӓренӹт. Коговлӓ иктӹ-весӹ докы хыналаш каштыныт, марлан кенӹт, ӹдӹрӹм нӓлӹнӹт, тенге кок йӹлмӹ иквӓреш ушнен.

Теве Юнгинский кымдемӹн – Сярмыськаси (Чармыскаси – суасламарывлӓ «ч» буква доно попат, кырык мары йӹлмӹштӹ «ц» буква доно: Цармис, Цермышал, цевер, цӹшмер дӓ молат). Ти солашты ӹлӹшӹ, 23 и музыка предметӹм видӹшӹ, Юнга солашты клуб пӓшӓм виктӓрӹшӹ, кырык мары фамилиӓн С.Г. Михалкина пӓлемдӹш: «Первиок марын пӱэргӹ ӱшкӱжшӹм кӹчӓл сӓрнен, монат, ти вӓреш соэш вазалын, йишӹм воен. Тенге легенда семӹнь попат, тенге Чармыскаси шачын». Келесем: суасламарывлӓ (шонгывлӓ) марынвлӓм «чармыс» (черемис) маныт, Октябрьский революци яктешӹ семӹнь.

Светлана Геннадьевна доно Моргауш районын «Акатуй» айошты, Ландыш сӓрӓнӹштӹ, вӓшлин хытырышым. Анжем, тӹдӹ кырык мары лицӓӓн, кырык мары нӓрӓтӹм чиэн, Юнга кудывичӹштӹм олмыкта – йӓнгем ӹвӹртӹш. Тенге Светлана Геннадьевна суасламарывлӓ дон кырык марынвлӓн келшен ӹлӹмӹм анжыкта. Тӹдӹ эче тенге пӓлемдӹш: «Марла овуцавлӓм анжыктенӓ, Козьмодемьянскышты, Яков Эшпай лӹмӓн Культура Дворецӹштӹ, фестивальышты мыреннӓ, куштеннӓ. Дипломым кычыктевӹ. Юнга клубыштына ансамбльна улы, халыкым концертвлӓ доно сусуэмденӓ. Суасламары, кырык мары овуцавлӓ иканьы ылыт, нӹнӹм сӓмӹрӹквлӓ тек пакыла видӓт».

Кырык мары нӓрӓтӓн С.Г. Михалкина «Акатуй» айом, Ландыш сола сагашы цевер сӓрӓнӹм олмыктыш. «Мӹнь кырык мары тыгырым со чиэм, ош савыцат, вочыгачат, запонат выргемӹм сӹлнештӓрӓт», – тенге шӱмӹм пачын Светлана Геннадьевна келесӹш.

Пӓлемдем: кырык мары нӓрӓт семӹнь Моргауш, Шавашар велвлӓн каеш. Цивильск халан лӹмӓт марла шакта – ӓнгӹр йогымы «цӹвӹль-цӹвӹль» юкла.

«Пеледӹш айо» дон «Акатуй» икань овуца доно эртӓт, шошымшы ныр пӓшӓм иктешлӓт, сола пӓшӓзӹвлӓм мактат. Сола кымдемвлӓн кудывичӹвлӓ гач халыкын овуца, пайда пӓлдӹрнӓ.

«Акатуй» – Мӱлӓндӹ айо: сӱӓнвлӓ эртенӹт, пакыла йиш тетявлӓ доно когоэмеш, ӱдӹмӹ пӹрцӹ шӹтен, ӹлӓш пайда лиэш.

«Акатуй», «Пеледӹш айо» 2026-шы ин Россий халыквлӓн икышын ӹлӹмӹм кымдан анжыктенӹт. Ландыш дон Сухин сӓрӓнвлӓ цеверӹн кайыт, суасламары дон кырык мары овуцавлӓм перегӓт. Тенге Российӹн вижӹ, сӹлнӹжӹ пӓлдӹрнӓ.

Ипполит ЛОБАНОВ, Российӹн заслуженный журналист. «Жерӓ» №25 (11004), 19 июнь 2026 ин.