Шачмы йӹлмӹм перегӹмӹ верц – цилӓн икышын!

Россий Федерацин Президент Владимир Путинӹн тӹнгӓлтӹш доно 2026-шы им Россий халыквлӓн икышын ӹлӹмӹ иэш увертӓрӹмӹ. Российӹн Президент Владимир Путин «О проведении в Российской Федерации Года единства народов России» Указым лыктын.

Ти шанымаш Государственный национальный политикӹн у стратегижӹ доно кӹлдӓлтеш, кыды 2026 и гӹц тӹнгӓлӓлтеш дӓ 2036 и якте шыпшылтеш. Стратегин тӹнг цель дон задачыжы – Российӹн шукы национальностян халыквлӓн икышын, мир дон келшен ӹлӹмӹлӓн ярал йӧнвлӓм ӹштӹмӓш, культура дон йӹлмӹвлӓнӓм перегӹмӓш дӓ виӓнгдӹмӓш. Вет Российӹн лачокшы вижӹ – халыквлӓн шукы йиш дӓ цымыр ылмаштыжы! Тидӹм истори гӹц шукы пример доно пингӹдемдӓш лиэш.

Кого Россий, Мары Эл дӓ Кырык мары районнан каждый сола кымдемӹштӹжӹ ӓрнявлӓ дӓ и мычкы шукы йиш пӓшӓ, мероприяти, вӓшлимӓш дӓ погынымашвлӓ эртӓрӓлтӓш тӹнгӓлӹнӹт. Иктӹвлӓжӹ властьын кӱкшӹцӹштӹ лит гӹнь, весӹвлӓжӹ – образовательный школвлӓштӹ сӓмӹрӹквлӓ доно, кымшы дӓ молывлӓжӹ культура сферӹштӹ дӓ тӹлец молы вӓреӓт.

Тенешӹ и доно пиш цат кӹлдӓлтӹт февраль тӹлзӹн эртӓрӓлтшӹ традицишкӹ пырышы государственный празныквлӓ дӓ лӹмӓн кечӹвлӓ. Шамак толшеш, 21 февраль кечӹм 1999-шӹ ин ЮНЕСКО-н пингӹдемдӹмӹ годшен Мир вӹлнӹшӹ шачмы йӹлмӹ кечӹ семӹнь пӓлемденӓ. Вет сӓндӓлӹкнӓ шукы халыкан ылмыжы доно паян ылеш, кыдын доно когоэшнӓш лиэш. Каждый халыкын ӹшке йӹлмӹжӹ улы, кыды пайдажы, курымвлӓ доно переген кодымы историжӹ дӓ культурыжы ылеш. Курымвлӓ доно йӹгӹре ылшы халыквлӓ доно икышын ӹлӹмӓш веле тыр дӓ цӓшӓн ӹлӹмӓшӹм сӓндӓлӹкӹштӹнӓ дӓ Кырык сирӹштӹнӓӓт ӹштӓ.

А тенгежӹ ӹшкедурешок йӹле лин ак керд, икышын дӓ келшӹмӹ ӹлӹмӓшӹм чанген мимӹлӓ, паснаок кӹзӹтшӹ жепӹн, кынам республика дон районыштынаат шӹрен кечӹвӓлвел мӱлӓндӹ гӹц толшы пӓлӹдӹмӹ йӹлмӓн эдемвлӓ кайыт.

Ӓлдӓ икышын линӓ! 2026 и мычкы ти темеш эртӓрӹмӹ мероприятивлӓшкӹ цилӓн ушненӓ! Мӓ иквӓреш тенешӹ ин веле агыл, а шукы ивлӓ мычкы туан йӹлмӹнӓм, келшӹмӓшӹм, ынгылымаш дон икышын ӹлӹмӓшӹм перегӓш тӹнгӓлӹнӓ!

Техень пуры шанымашвлӓ доно эртӓрӹмӹ мероприятивлӓ 21 февральын ылыныт.

Салымсолашты Н.Игнатьев лӹмӓн краеведческий музейӹштӹ «Мары йӹлмӹ – тетявлӓлӓн» шукы семӹнь виӓнгдӹмӹ программа» («Программа всестороннего развития ребенка «Марийский – детям») проектӹн презентацижӹм лач туан йӹлмӹ кечӹн эртӓрӹмӓш ӹшке йӹлмӹнӓм яратымашым дӓ тӹдӹн анзыкылашыжы верц тыргыжланымашым анжыктыш.

Проектӹн авторжы Н.А.Васканова, истори наукывлӓн кандидат, этнограф, Т.Евсеев лӹмӓн Мары Элӹн Национальный музейӹн этнографи отделын вуйлатышы, ылеш. Проектӹм ӹлӹмӓшкӹ пырташ дӓ шӓрен колташ Росмолодежын грант окса, Мары Элӹн культура, печать дӓ национальность пӓшӓ шотышты министерство, школвлӓн тымдышывлӓ, тетя садвлӓн воспитательвлӓ, артиствлӓ, композитор дӓ художник палшенӹт.

Погынымашкы кырык марын дӓ рушла хытырышат шукы эдем толын, хына семӹнят тӹштӹ ылыныт: Кырык мары муниципальный районын глава, «Единая Россия» партин местный отделенин председатель Е.В.Смелов, школвлӓн логопед дон тетя садын воспитательвлӓ, Виловат кӹдӓлӓш школын 2 классышты тыменьшӹвлӓ дӓ молы эдем, кӱлӓн ти проект керӓллӓ чучын. Проектӹн творческий командыжы логӹц лач ӹшкежӹ Надежда Александровна, логопед Татьяна Васикова дӓ художник Любовь Ткаченко погынымаш годым ылыныт.

Музейӹн директор Е.Г.Кашутина погынымаш тӹнгӓлтӹшӹн цилӓм Туан йӹлмӹ кечӹ доно кымылангден, а пакыла проект вуйлатышы кыце шанымашыжы шачмы гишӓн ынгылдарыш, Росмолодежын грантлан 9 тӹжем проект ядмашым пуэн, а 1401команда сӹнгӹшӹ лин манын, кыдывлӓ лошты ӹшке проектӹштӓт лин. Надежда Александровна цилӓ палшышылан, кӱвлӓ имештӹ июнь-июль тӹлзӹвлӓн экспедицивлӓ годым фольклор материалым 1940-1990-шы ивлӓн шачшывлӓ шайыштыныт, кӱвлӓ погенӹт, цилӓлӓн таум келесен. Тӹдӹ тыменьшӹвлӓ доно мадышымат эртӓрен, кыце ик партьы карточкывлӓ доно марла попаш тымдымыла.

Ӹнде ӓтя-ӓвӓвлӓ, тьоти-папивлӓ, воспитательвлӓ тетявлӓштӹм икӓнӓштӹ коккым йӹлмӹге пӓлен нӓлӓш дӓ попаш тымден кердӹт, вет техень йӓмдӹ яжо дидактический материалан папкым шукы эдемлӓн музейӹштӹ Надежда Васканова подарен. Ноябрьын проектӹн апробацим Усола школын тетя садышты эртӓренӹт, тӹнӓмшен молы вӓреӓт шӓлӓтен. Цилӓжӹ 400 экземплярым пецӓтлен лыкмы. Ти проектӹн кӹцкӹжӹ гишӓн ти кечӹ якте уже шукы вӓре увертӓрӹмӹ. А онлайн йӧн доно ти акцишкӹ вес регионвлӓ 28 февральын ушнат. 1 апрельӹн «Игнатьев лӹмеш лыдмаш» республиканский научно-практический конференциштӹ автор выступаяш тӹнгӓлеш. Вес регионвлӓшкӹ проект семӹнь тӓр тӱлӹдеок колтымы, сообщенивлӓштӓт нӓлӓш ядын колтат.

Музейӹшкӹ тӹ кечӹн толшывлӓ Н.А.Васкановалан дӓ палшышывлӓжӹлӓн пиш шукы керӓл пӓшӓм ӹштӹмӹштӹлӓн кого таум келесенӹт. Цилӓн иквӓреш керӓл шанымашым пӓлдӹртенӹт: кырык мары йӹлмӹнӓ нӹжӹлгӹ, паян, тӹдӹм переген кодыдежӓт ак ли.

Ӹшке кырык мары йӹлмӹнӓм переген кодымаш – мӓмнӓн ӹшкӹмнӓнок шытырланымашна. Тидӹм иктӓт нимахань указ ӓль закон доно мӓ вӓрешнӓ ӹштен пуэн ак керд. Иктӹм яжон ӓштӹшӓшлык ылына – ӓвӓ-ӓтя попымы йӹлмӹштӹ гӹц ӹшке ӓзӓштӹм изинек карангдышашлык агылеп.

Семняштӹ ти шанымаш улы гӹнь, пакыла школ ӹшке планжы дӓ мары йӹлмӹ дон мары литературын программывлӓ семӹнь уроквлӓштӹ шачмы йӹлмӹ доно попаш, сирӓш, лыдаш тымда.

Теве 20 февральын Эмӓнсола кӹдӓлӓш школышты махань яжо «Мӓ кырык марын ылына» сценари доно Мир вӹлнӹшӹ туан йӹлмӹ кечӹм эртӓревӹ. Тенге тымдышывлӓ шачмы йӹлмӹм утларак пӓлӓш тыменьшӹвлӓн кымылыштым тӓрвӓтӓш цаценӹт. Уроквлӓ тӹнгӓлмешкӹ мары йӹлмӹм тымдышы дӓ библиотекарь Зинаида Валериановна Тимакова тыменьшӹжӹ Надежда Цендушева доно иквӓреш мадыш кого ромашкым кыченӹт, а каждый ош лепестокыштыжы тыштывлӓм сирӹмӹ ылын, кыдывлӓм школышкы пырышывлӓ тыштенӹт.

Вара актовый залын сцена гӹц 2-4 классвлӓштӹ тыменьшӹвлӓлӓн когораквлӓ туан йӹлмӹн сӹлнӹжӹ, керӓлжӹ гишӓн лыдышвлӓм шайыштыныт, 2 класс «Мӓ олмавум шӹндӹшнӓ», Юлиана Тораева «Василек» мырым йонгалтаренӹт. Вара 2005, 2010-2013 дӓ пӹтӓртӹш кым и лошты тыменьшӹвлӓн сирӹмӹ лыдышвлӓм шайышт пуэнӹт, Жасмин Борискина – СВО-шты кредӓлшӹ ӓтяжӹ лӹмеш сирӹмӹ лыдышым, Ильякова Ксения – конкурсышты шайыштмы лыдышым. Тенге тыменьшӹвлӓлӓн пӓлдӹртенӹт: молнам тыменьшӹвлӓ лыдышвлӓмӓт сиренӹт, кердӹнӹт, изинекок йӹлмӹштӹм мондаш цацыделыт.

Школвлӓштӹ, тетя садвлӓштӹ шачмы йӹлмӹ доно хытырымаш, мероприятивлӓм, торжественный линейкывлӓм эртӓрӹмӓш тыменьшӹвлӓн кымылыштым тӓрвӓтӓ гӹнь, пакылаат йӹлмӹнӓ ӹлӓш тӹнгӓлеш, но семня ӧрдӹжеш кодшашлык агыл, а палшышашлык.

Светлана ИЛЬИНА. «Жерӓ» №9 (10988), 27 февраль 2026 ин.